GGZ Friesland
Figuranten gezocht voor tweedelige oorlogsdocumentaire Psych
Volgend jaar februari is het 70 jaar geleden dat 400 patiënten uit het gesticht Vogelenzang in Bennebroek op bevel van de Duitse bezetter geëvacueerd werden naar de Psychiatrische Inrichting Franeker (PZ Franeker), de voorloper van GGZ Friesland. Dit gebeurde omdat de bezetter het gebouw van de inrichting in Bennebroek vorderde voor de bouw van de Duitse kustversterkingen en de patiënten vanwege die reden een ander onderkomen moesten zoeken. Deze reis bleek het startpunt van een bijzondere periode tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij inwoners van Franeker en het personeel van de instelling zich volop hebben ingezet om vele patiënten uit andere regio's zo goed mogelijk te verzorgen.
Om deze reden produceert Omrop Fryslân in samenwerking met PS Produkties en GGZ Friesland een tweedelige documentaire van een uur welke ingaat op deze bijzondere periode voor het Psychiatrisch Ziekenhuis en de omgeving van Franker. Deze documentaire zal in twee delen uitgezonden worden op Nederland 2 en op de regionale omroep.
Vele verhalen.
De evacuatie van de 400 patiënten en verplegers van Vogelenzang had voor het personeel van de PZ in Franker veel voeten in de aarde. De 400 evacués kwamen van de één op de andere dag aan in Franeker. In deze voor de PZ toch al lastige tijden moest het personeel uiterst creatief en flexibel zijn om voor de evacués onderdak en eten te kunnen regelen. Uiteindelijk vonden de evacués onderdak op de grote zolder van Groot Lankum, het hoofdgebouw van de PZ.
Bombardement
Een aantal jaar eerder in het begin van de oorlog werd de bevolking van Franeker opschrikt door een bombardement bij Kie. Vanaf dat moment ziet de directie van de PZ de ernst van de situatie in en worden er bij het PZ noodmaatregelen getroffen. Schuilkelders worden aangelegd en men houdt rekening met de gedachte dat het PZ gebruikt zou kunnen worden voor de opname van oorlogsslachtoffers. Een fornuis met enorm grote ketels wordt aangekocht. Om energie te besparen maken de koks van het PZ de maaltijden in de stad klaar en brengen deze op een grote kar naar het ziekenhuis.
Deze maatregelen bewezen hun waarde tijdens de eerste evacuatie, maar te meer tijdens de Hongerwinter. In deze periode kwamen nog eens 150 Haagse "hongerkinderen" met een schip aan in Franeker, op zoek naar onderdak en voedsel. Het personeel van Groot Lankum regelde onderdak, eerst op het terrein van Groot Lankum, later in pleeggezinnen verdeelt over de stad Franeker. Naast het zoeken naar een vaste verblijf plaats en het bieden van onderdak zorgde het PZ voor voedsel.
Opnieuw een evacuatie
Op 27 maart 1945 werd de psychiatrische inrichting Dennenoord in Zuidlaren gevorderd door de Duitsers. 525 patiënten en hun begeleiders werden van de één op de andere dag verteld dat ze een ander onderkomen moesten zoeken, in Franeker om precies te zijn. De Duitsers verboden het verplegend personeel om kleding handdoeken, huisraad of wat ze maar nodig hadden mee te nemen naar Franeker. Een groep ernstig gestoorde patiënten werd in Lakens gewikkeld, daaromheen naaide het verplegend personeel wollen dekens. Op deze manier konden de patiënten in bedwang gehouden worden voor de reis naar Franeker.
Om toch nog iets van linnengoed, potten en pannen mee te kunnen nemen verstopte het personeel dit in de lakens waarin de patiënten gewikkeld werden. Op paard en wagen, de Duitsers hadden alle bussen en auto's gevorderd, werden de patiënten vervoert naar het station in Zuidlaren waar de trein naar Leeuwarden klaar stond. In volgepakte veewagons werden de patiënten en hun verplegen personeel naar Leeuwarden gebracht, waar ze vervolgens een dag moesten wachten omdat het hun verboden was bij daglicht te reizen. Wanneer een patiënt onrustig werd, kwam er een arts langs om een rustgevende injectie toe te dienen. Ruim 24 uur later kwam de groep evacués aan in Franker. Daar werden ze, ondanks het gebrek aan personeel, voedsel en ruimte, opgevangen door het PZ.
 
In het overvolle PZ was een gebrek aan alles. Toen de stomerij in Leeuwarden gevorderd werd door de bezetters moest het PZ al het wasgoed zelf wassen. Voorzieningen waren hier niet voor, er werd toen besloten dat het linnen gewassen moest worden in de vaart bij Groot Lankum. Dit en de zware leefomstandigheden in die tijd zorgden ervoor dat uiteindelijke 10% van de evacués ten tijde van de oorlog kwam te
overlijden. Voornamelijk door dysenterie en tuberculose.
Tweestrijd
Naast de erbarmelijke omstandigheden waarin de PZ de oorlog moest zien door te komen leefde het personeel in een tweestrijd. De ideologie van de bezetters was tot in het bestuur van de PZ doorgedrongen. Drie van het zeven koppige PZ bestuur, waarschijnlijk door de Duitsers zelf aangesteld, waren fanatieke aanhangers van de NSB. Dit werkte door in de rest van de organisatie wat er voor zorgde dat het personeel altijd op de hoede moest zijn.
Vooral gezien het feit dat de PZ als een onderduikplek gold voor een aantal joodse, maar ook andere door de bezetter gezochte onderduikers. Door hen werd er vaak dankbaar gebruik gemaakt van de gesloten afdeling voor patiënten met een besmettelijke ziekte. Wanneer de Duitsers een controle uitvoerden in het PZ, zorgde het bordje met daarop 'Anstecklich' dat de personen op deze gesloten afdeling de dans ontsprongen. De Duitsers wilden het risico niet nemen om besmet te raken en meden deze afdeling daarom maar wat graag.
Deze periode was voor het PZ en voor de omgeving van Franeker een roerige tijd. Enerzijds een NSB bestuur, anderzijds onderduikers in het PZ. De opvang van 150 Haagse hongerkinderen in Franeker, en honderden zware psychiatrische patiënten. Dit in een periode waar het linnen gewassen moest worden in de sloot voor Groot Lankum en waar het PZ ook een vordering door de bezetters boven het hoofd hing. Kortom er werd ontzettend veel gevraagd van het personeel en de bewoners van Franeker en omgeving. Een periode die vechtlust, samenwerking en compassie laten zien.
 
Doelstelling
De bijzondere verhalen uit de PZ van die tijd vertellen veel over hoe het geweest moet zijn in deze periode. Met de documentaire willen we laten zien wat het PZ voor Friesland betekende, maar ook wat het betekende voor de inwoners van Franeker en visa versa.
Om het verhaal zo waarheidsgetrouw mogelijk na te vertellen, zijn mensen die het meegemaakt hebben van essentieel belang. Aangezien de gebeurtenissen ondertussen 70 jaar geleden plaatsvonden is het lastig zijn om het volledige verhaal te laten vertellen door ooggetuigen. Dit gaat voor een groot deel lukken maar omdat er weinig beeld- en fotomateriaal uit de tijd is, worden er tevens reconstructies gemaakt. Dit wordt gefilmd op een 16 mm film zodat het net lijkt alsof het uit die tijd komt. Een bijzondere ervaring dus!
Voor figuranten hebben we de volgende rollen in de aanbieding:
- 2 verpleegkundigen
- 2 begeleiders voor op het land
- 7 psychiatrische patiënten
- 3 inwoners van Franeker
- 1 of 2 spelende kinderen (leeftijd 6-11 jaar) - opnames op woensdagmiddag
Resultaten
De tweeluik zal uitgezonden worden in het programma Friesland DOK op Nederland 2. De documentaire zal in twee delen op zondag middag uitgezonden worden. Daarnaast wordt de tweeluik uitgezonden op de regionale omroep, Omrop Fryslan. Na de uitzending wordt het mogelijk om een DVD van de documentaire na te bestellen.
Figuratie
Onkosten
